By Khabarpatri News 
“આજના ખૂબ જ સ્પર્ધાત્મક ઔદ્યોગિક વિશ્વમાં, મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ ઓછા સંસાધનો સાથે વધુ કામ કરવા સતત પ્રયત્ન કરે છે. તેમને એક સાથે ઊંચી ગુણવત્તા, ઝડપી ઉત્પાદન અને ડિલિવરી કરતા કડક સમયમર્યાદા જાળવવી પડે છે.”
આ દબાણને કારણે ઘણી ઉદ્યોગ સંસ્થાઓ હવે એક જૂની પરંતુ શક્તિશાળી મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિ તરફ ફરીથી ધ્યાન આપી રહી છે, જેને Time And Motion Study કહેવામાં આવે છે.
આ પદ્ધતિનો વિકાસ લગભગ 100 વર્ષ પહેલાં થયો હતો, પરંતુ આજે તે ફરીથી મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે. ફરક એટલો છે કે હવે કંપનીઓ આ અભ્યાસ વધુ ચોક્કસ રીતે કરવા માટે ડિજિટલ ટૂલ્સ, એનાલિટિક્સ અને વર્કફ્લો સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરે છે.
“સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, Time And Motion Study એ સમજવા વિશે છે કે ફેક્ટરીના ફ્લોર પર કામ ખરેખર કેવી રીતે થાય છે અને તેને વધુ ઝડપી અને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાના રસ્તાઓ કેવી રીતે શોધી શકાય છે.”
‘મેનેજમેન્ટ નિષ્ણાત Peter Drucker એ એક વખત કહ્યું હતું’ : –
“Efficiency એટલે કામને યોગ્ય રીતે કરવું; અને Effectiveness એટલે યોગ્ય કામ કરવું.”
Time And Motion Study કંપનીઓને આ બંને હાંસલ કરવામાં મદદ કરે છે.
મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ ફરીથી Time એન્ડ Motion Study કેમ અપનાવી રહી છે?
આજના સમયમાં મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓને ઘણા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે, જેમ કે:
- વૈશ્વિક સ્પર્ધા (Global competition)
• મજૂરી અને ઊર્જાના વધતા ખર્ચ
• સપ્લાય ચેઇનમાં આવતી અડચણો
• ઝડપી ડિલિવરી માટે વધતી માંગ
ઉત્પાદનમાં નાની-નાની અકાર્યક્ષમતાઓ (inefficiencies) પણ લાંબા ગાળે કંપનીઓને લાખો રૂપિયાનું નુકસાન કરાવી શકે છે.
ઘણા પ્રોડક્શન મેનેજરો શરૂઆતમાં એવું માને છે કે પ્રોડક્ટિવિટી સંબંધિત સમસ્યાઓ મુખ્યત્વે મશીન ખરાબ થવા અથવા ઉપકરણોની ખામીના કારણે થાય છે.
પરંતુ જ્યારે કંપનીઓ પોતાની કામગીરીને નજીકથી વિશ્લેષણ કરે છે, ત્યારે ઘણીવાર તેઓ શોધે છે કે અસલી સમસ્યા કામ કેવી રીતે ગોઠવાયેલું છે તેમાં હોય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, સામાન્ય રીતે જોવા મળતી સમસ્યાઓમાં સામેલ છે:
પ્રોડક્શન લાઇન યોગ્ય રીતે સંતુલિત (balanced) ન હોવી
• કામદારો મશીનોનું કામ પૂરું થવા માટે રાહ જોતા રહેવું પડે છે
• કામગીરી વચ્ચે મશીનો નિષ્ક્રિય (idle) રહે છે
ફેક્ટરીની અંદર સામગ્રીને લાંબા અંતર સુધી લઈ જવી પડે છે
• એક જ ભાગને વારંવાર હેન્ડલ કરવો પડે છે
• પ્રોડક્શનના અલગ-અલગ તબક્કાઓ વચ્ચે વિલંબ થાય છે
આ સમસ્યાઓ અલગ-અલગ રીતે જોવામાં નાની લાગે છે. પરંતુ જ્યારે ઘણા મશીનો, શિફ્ટો અને અનેક પ્રોડક્શન લાઇનમાં આવી સમસ્યાઓ થાય છે, ત્યારે તે સમગ્ર ઉત્પાદનક્ષમતાને ખૂબ ઓછું કરી શકે છે.
Time And Motion Study કંપનીઓને આવી છુપાયેલી સમસ્યાઓ ઓળખવામાં મદદ કરે છે.
પ્રોડક્શન લાઇનમાં અવરોધો (Bottlenecks) શોધવા
Time And Motion Study નો એક ખૂબ મહત્વપૂર્ણ પરિણામ એટલે અવરોધો (Bottleneck) શોધવા.બોટલનેક એટલે પ્રોડક્શન પ્રક્રિયામાં એવો તબક્કો જે આખી પ્રક્રિયાને ધીમું બનાવી દે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, માનીએ કે એક પ્રોડક્શન લાઇનમાં:
- કટિંગ કરવા માટે 1 મિનિટ લાગે છે
• એસેમ્બલી કરવા માટે 3 મિનિટ લાગે છે
• પેકેજિંગ કરવા માટે 1 મિનિટ લાગે છે
ભલે અન્ય સ્ટેપ્સ ઝડપથી પૂર્ણ થાય, પરંતુ એસેમ્બલી સ્ટેજ બોટલનેક બની જાય છે, કારણ કે તેમાં સૌથી વધુ સમય લાગે છે.
Time And Motion Study મેન્યુફેક્ચરર્સને નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ શોધવામાં મદદ કરે છે:
- કયો સ્ટેપ પ્રક્રિયાને ધીમી બનાવે છે?
• કઈ મશીનો પૂરતી રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહી નથી?
• દરેક કામમાં ખરેખર કેટલો સમય લે છે?
• શું કેટલાક કામોને સરળ બનાવી શકાય અથવા એક સાથે કરી શકાય?
જ્યારે કંપનીઓ આ સમસ્યાઓ ઓળખે છે, ત્યારે ઘણીવાર તેઓ નવી મશીનો ખરીદ્યા વગર પણ ઉત્પાદન વધારી શકે છે.
ફેક્ટરી લેઆઉટ અને સામગ્રીના હલનચલનને સુધારવું
ફેક્ટરીઓમાં જોવા મળતી બીજી એક સામાન્ય સમસ્યા છે ખરાબ લેઆઉટ ડિઝાઇન.
સમય જતાં મશીનો અને વર્કસ્ટેશનો ઘણીવાર જ્યાં જગ્યા મળે ત્યાં મૂકી દેવામાં આવે છે.
પરંતુ આવું કરવાથી કામ કરવાની પ્રક્રિયા અસુવિધાજનક અને અકાર્યક્ષમ બની શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે:
એક ભાગને નીચે પ્રમાણે ખસેડવું પડે:
- મશીન A → હોલની બીજી બાજુ → મશીન B → ફરી પાછું → મશીન C
આવો અનાવશ્યક હલનચલન સમય, મજૂરી અને ઊર્જાનો બગાડ કરે છે.
Time And Motion Study ફેક્ટરીમાં સામગ્રી કેવી રીતે ખસે છે તેનું વિશ્લેષણ કરે છે અને સુધારાના કેટલાક ઉપાયો સૂચવે છે, જેમ કે:
- ઉત્પાદન પ્રવાહ સરળ બને તે માટે મશીનોને ફરી ગોઠવવા
• અલગ-અલગ પ્રક્રિયાઓ વચ્ચેનું અંતર ઓછું કરવું
• કામદારોને ટૂલ્સ નજીકમાં ઉપલબ્ધ કરાવવા
• વર્કસ્ટેશનોને એવી રીતે ગોઠવવા કે બીનજરૂરી હલનચલન ઓછું થાય
નાના લેઆઉટ બદલાવ પણ દરેક પ્રોડક્ટ માટે થોડો સમય બચાવી શકે છે, અને જ્યારે ઉત્પાદનની સંખ્યા વધારે હોય ત્યારે આ બચત ખૂબ મોટી બની શકે છે.
ડિજિટલ ટેકનોલોજી Time એન્ડ Motion Study ને કેવી રીતે સુધારી રહી છે?
પહેલાંના સમયમાં Time And Motion Study કરવા માટે મેન્યુઅલ અવલોકન {manual observation} અને સ્ટોપવોચ નો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.
આજે ટેકનોલોજી આ પ્રક્રિયાને ઘણી સરળ અને વધુ ચોક્કસ બનાવી રહી છે.
આધુનિક કંપનીઓ હવે પોતાની કામગીરીનો અભ્યાસ કરવા માટે ડિજિટલ વર્કફ્લો એનાલિસિસ પ્લેટફોર્મ્સ નો ઉપયોગ કરે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, Qematic જેવા પ્લેટફોર્મ્સ મેન્યુફેક્ચરર્સને નીચે મુજબ મદદ કરે છે:
- પ્રોડક્શન પ્રક્રિયાઓને ડિજિટલ રીતે મેપ કરવી
• પ્રોસેસ સાયકલ ટાઇમ ટ્રેક કરવો
• અવરોધો (Bottlenecks) શોધવા
• મશીનોના ઉપયોગ (equipment utilization) નું વિશ્લેષણ કરવું
• ઓપરેશનલ પરફોર્મન્સને સતત મોનિટર કરવું
હવે કંપનીઓને અકાર્યક્ષમતાઓ ક્યાં છે તે અંદાજથી શોધવાની જરૂર નથી.
તેની જગ્યાએ, તેઓ ડેટા આધારિત માહિતી (data-driven insights) પર આધાર રાખીને નિર્ણય લઈ શકે છે.
આ મેનેજર્સને વધુ સારા અને ઝડપી નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે.
સતત સુધારાને (Continuous Improvement) સપોર્ટ આપવો
ઘણી મેન્યુફેક્ચરિંગ કંપનીઓ નીચે આપેલ સુધારાની પદ્ધતિઓ અપનાવે છે:
- લીન મેન્યુફેક્ચરિંગ (Lean Manufacturing)
• ઓપરેશનલ એક્સેલન્સ (Operational Excellence)
• સિક્સ સિગ્મા (Six Sigma)
આ પદ્ધતિઓનો મુખ્ય હેતુ વેસ્ટ (બગાડ) ઘટાડવો અને કાર્યક્ષમતા વધારવી છે.
Time એન્ડ Motion Study આ પહેલોને સપોર્ટ આપે છે, કારણ કે તે વાસ્તવિક ઓપરેશનલ ડેટા રજૂ કરે છે.
અંદાજો પર આધાર રાખવાને બદલે મેનેજરો હવે નીચે જેવા પ્રશ્નો પૂછી શકે છે:
- સમય ક્યાં બગડી રહ્યો છે?
• કયા કામોમાં અપેક્ષા કરતાં વધારે સમય લાગી રહ્યો છે?
• કયા પગલાં દૂર કરી શકાય?
આ રીત કંપનીઓમાં સતત સુધારાની સંસ્કૃતિ વિકસાવે છે.
ઈન્ડસ્ટ્રી 4.0 ના યુગમાં Time એન્ડ Motion Study
હવે મેન્યુફેક્ચરિંગ ઈન્ડસ્ટ્રી 4.0 તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, જ્યાં ફેક્ટરીઓ નીચે જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે:
- ડેટા એનાલિટિક્સ
• ઓટોમેશન
• ડિજિટલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ
• સ્માર્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગ ટેકનોલોજી
આ પરિસ્થિતિમાં Time એન્ડ Motion Study પણ બદલાઈ રહી છે.
હવે તે ફક્ત સમય માપવાની પ્રક્રિયા નથી રહી.
હવે તેનો હેતુ સંપૂર્ણ પ્રોડક્શન સિસ્ટમના વર્કફ્લોને સમજવાનો છે.
આધુનિક વિશ્લેષણમાં નીચેના તત્વોનું સંયોજન થાય છે:
- ઇન્ડસ્ટ્રિયલ એન્જિનિયરિંગના સિદ્ધાંતો
• ડેટા એનાલિટિક્સ
• વર્કફ્લો ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મ્સ
આ કારણે કંપનીઓ ઘણી વખત નવી મશીનોમાં રોકાણ કર્યા વગર પણ ઉત્પાદનક્ષમતા સુધારી શકે છે.
ઘણી વાર સૌથી મોટો સુધારો સારા પ્રોસેસ ડિઝાઇનથી આવે છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
આધુનિક મેન્યુફેક્ચરિંગમાં ટાઇમ એન્ડ મોશન સ્ટડી ફરીથી મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.
ડિજિટલ ટૂલ્સ અને વર્કફ્લો એનાલિટિક્સની મદદથી હવે કંપનીઓ પોતાની કામગીરીને પહેલા કરતાં વધુ ચોક્કસ રીતે વિશ્લેષણ કરી શકે છે.
કામ વાસ્તવમાં કેવી રીતે થાય છે તેનો અભ્યાસ કરીને મેન્યુફેક્ચરર્સ નીચે મુજબ સુધારો કરી શકે છે:
- અકાર્યક્ષમતાઓ (inefficiencies) ઓળખી શકે છે
• પ્રોડક્શનના વિલંબ ઘટાડે છે
• ફેક્ટરીના લેઆઉટમાં સુધારો કરે છે
• મશીનોના ઉપયોગમાં વધારો કરે છે
• કુલ ઉત્પાદનક્ષમતામાં વધારો કરે છે
જ્યારે ઉદ્યોગો ઓપરેશનલ એક્સેલન્સ હાંસલ કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે, ત્યારે Qematic અને આધુનિક વર્કફ્લો એનાલિસિસ પ્લેટફોર્મ્સ વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે.
અંતમાં, ઉત્પાદનક્ષમતામાં સુધારો લાવવા માટે હંમેશા વધુ મહેનત કરવી અથવા નવી મશીનો ખરીદવી જરૂરી નથી.
ઘણી વાર, સમજદારીથી કામ કરવું અને કામ ખરેખર કેવી રીતે થાય છે તે સમજવું જ સૌથી મહત્વપૂર્ણ હોય છે.