ઉત્તર ગુજરાતના આદિવાસી અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં સામાજિક-આર્થિક વિષમતા અને ધાર્મિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા

Arricle By – આશિષ તળાવિયા
Gujarat University, MMCJ

ગુજરાતના ભૌગોલિક નકશા પર નજર કરીએ તો ઉત્તર-પૂર્વ સરહદે આવેલો બનાસકાંઠા જિલ્લો વૈવિધ્યસભર ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ ધરાવે છે. આ જિલ્લાનો દાંતા તાલુકો અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓમાં વસેલો છે, જે કુદરતી સૌંદર્યથી ભરપૂર હોવા છતાં સામાજિક અને આર્થિક વિકાસની દ્રષ્ટિએ અત્યંત પછાત રહ્યો છે. આ પ્રદેશમાં વસતો આદિવાસી સમુદાય સદીઓથી ગરીબી, અશિક્ષણ, અને કુપોષણ સામે લડી રહ્યો છે. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ દાંતા તાલુકાની કુલ વસ્તી ૨,૨૪,૮૩૯ છે, જેમાંથી આશરે ૫૬.૪% લોકો અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) સમુદાયના છે. આ વસ્તીનો મોટો હિસ્સો એટલે કે ૯૨.૧% લોકો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વસે છે, જ્યાં પાયાની સુવિધાઓ જેવી કે પીવાનું શુદ્ધ પાણી, આરોગ્ય સેવાઓ અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ આજે પણ એક લક્ઝરી સમાન છે.

વર્તમાન સમયમાં જ્યારે ભારત વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે દાંતા જેવા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં બાળવિવાહ, અંધશ્રદ્ધા અને ગંભીર જળ સંકટ જેવી સમસ્યાઓ યથાવત છે. આ અહેવાલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દાંતા તાલુકાના આદિવાસીઓની વર્તમાન સ્થિતિનું ઊંડું વિશ્લેષણ કરવાનો અને તેમની સમસ્યાઓ પ્રત્યે ધાર્મિક સંસ્થાઓ તથા સરકારના વલણની સમીક્ષા કરવાનો છે. ખાસ કરીને એવી ધાર્મિક સંસ્થાઓ કે જે વિદેશી ધરતી પર અબજો રૂપિયાના ખર્ચે ભવ્ય મંદિરોનું નિર્માણ કરે છે, તેમની સ્થાનિક સામાજિક જવાબદારીઓ અને દાંતાના આદિવાસી વિસ્તારોમાં તેમની નહિવત હાજરી વચ્ચેના વિરોધાભાસને અહીં તર્કબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

વસ્તીવિષયક પ્રોફાઇલ અને સામાજિક માળખું

દાંતા તાલુકો વહીવટી રીતે ૧ શહેર અને ૧૮૪ ગામોમાં વિભાજિત છે. વસ્તીના આંકડાકીય વિશ્લેષણ પરથી માલૂમ પડે છે કે આ પ્રદેશમાં વસ્તીનું માળખું વિકાસની મુખ્ય ધારાથી ઘણું અલગ છે. અહીં ૩૯,૬૧૩ પરિવારો વસે છે, જેમાં પુરુષોની સંખ્યા ૧,૧૪,૮૩૬ અને મહિલાઓની સંખ્યા ૧,૧૦,૦૦૩ છે. લિંગ પ્રમાણ ૯૫૮ છે, પરંતુ ચિંતાજનક રીતે ૦-૬ વર્ષના બાળકોમાં આ પ્રમાણ ઘટીને ૯૪૬ થઈ જાય છે. આ તફાવત ભવિષ્યમાં સ્ત્રી-પુરુષ સંતુલનને બગાડી શકે છે અને તેની પાછળ કન્યા આરોગ્ય પ્રત્યેની અવગણના અથવા પરંપરાગત માનસિકતા જવાબદાર હોઈ શકે છે.

સાક્ષરતાના દરની વાત કરીએ તો, દાંતા તાલુકાનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર ૬૩.૪૫% છે. જોકે, જ્યારે આ આંકડાઓને શહેરી અને ગ્રામીણ દ્રષ્ટિએ વિભાજિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે મોટો તફાવત જોવા મળે છે. શહેરી વિસ્તારોમાં સાક્ષરતા ૭૮.૩૯% છે, જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તે માત્ર ૬૨.૦૫% છે. ખાસ કરીને મહિલા સાક્ષરતા દર ૪૦.૯૯% જેટલો નીચો છે, જે સામાજિક પછાતપણાનું મુખ્ય કારણ છે. શિક્ષણના અભાવે જ અંધશ્રદ્ધા અને કુરિવાજો આ સમાજમાં હજુ પણ મૂળ જમાવીને બેઠા છે.

ધાર્મિક રચનાની દ્રષ્ટિએ, અહીં ૯૦.૯૪% હિન્દુઓ, ૮.૭૪% મુસ્લિમો અને અત્યંત ઓછી સંખ્યામાં ખ્રિસ્તી (૦.૦૪%), જૈન (૦.૧૬%) અને અન્ય ધર્મના લોકો વસે છે. દાંતા પોતે ઐતિહાસિક રીતે ભીલ રાજા દાંતરીયા ભીલ દ્વારા સ્થાપિત શહેર છે. તેમ છતાં, આજે આદિવાસી સમુદાય સત્તા અને સંસાધનોના કેન્દ્રથી દૂર હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયો છે.

આર્થિક પછાતપણું અને રોજગારીની કટોકટી

દાંતા તાલુકાના આદિવાસીઓની આર્થિક સ્થિતિ અત્યંત દયનીય છે. મોટાભાગના લોકો ખેતી અને પશુપાલન પર નિર્ભર છે, પરંતુ જમીન પહાડી અને ઓછી ઉપજાઉ હોવાથી ખેતી માત્ર જીવનનિર્વાહનું સાધન બની રહી છે. દાંતા ગામના ડેટા મુજબ, કુલ ૨,૮૬૧ કામદારોમાંથી ૭૭.૯૮% મુખ્ય કામદારો છે, જ્યારે બાકીના સીઝનલ અથવા અલ્પકાલીન મજૂરી પર નિર્ભર છે. ખેતીમાં પણ ૨૯૬ ખેડૂતો છે, જ્યારે ૪૯૧ લોકો ખેતમજૂરો છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે જમીનની માલિકી ઓછી છે અને શ્રમિકોનું શોષણ વધુ છે.

બનાસકાંઠા જિલ્લો ભારતના ૨૫૦ સૌથી પછાત જિલ્લાઓમાંનો એક છે. આર્થિક મજબૂરીને કારણે અહીંના આદિવાસી પરિવારોએ પોતાના બાળકોને મજૂરી માટે મોકલવા પડે છે. એક ચોંકાવનારા અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં આશરે ૧.૩ લાખ બાળકો કપાસના ખેતરોમાં ‘ક્રોસ પોલીનેશન’ ના કામ માટે રોકાયેલા છે. દાંતા તાલુકો આ બાળ મજૂરીના દૂષણનું કેન્દ્ર છે, જ્યાં લઘુત્તમ વેતન અને શિક્ષણના ભોગે બાળકો પાસે કામ કરાવવામાં આવે છે.

ગરીબીનું આ વિષચક્ર માત્ર આર્થિક નથી, પણ ભૌગોલિક પણ છે. આદિવાસીઓ પાસે બિન-આદિવાસીઓ દ્વારા જમીન હડપી લેવાના કિસ્સાઓ પણ ઇતિહાસમાં નોંધાયા છે. નવી આર્થિક નીતિઓ અને જંગલ કાપવાના કાયદાઓએ આ સમુદાયને વધુ નબળો પાડ્યો છે.

સામાજિક કુરિવાજો અને અશિક્ષણનો અંધકાર

દાંતાના આદિવાસી સમાજમાં શિક્ષણના નીચા દરને કારણે સામાજિક કુપ્રથાઓ હજુ પણ પ્રવર્તે છે. બાળ લગ્ન આ પ્રદેશની સૌથી મોટી સમસ્યા છે. રાષ્ટ્રીય પરિવાર સ્વાસ્થ્ય સર્વેક્ષણ (NFHS) મુજબ, રાજસ્થાન અને ગુજરાતના આદિવાસી પટ્ટામાં ૨૫% થી વધુ યુવતીઓના લગ્ન ૧૮ વર્ષની કાયદેસરની ઉંમર પહેલા કરી દેવામાં આવે છે. બાળ લગ્નને કારણે વહેલી ગર્ભાવસ્થા થાય છે, જે માતા અને બાળકના મૃત્યુદરમાં વધારો કરે છે. ૧૯ વર્ષથી ઓછી ઉંમરે માતા બનતી યુવતીઓના બાળકોના મૃત્યુનું જોખમ ૬૦% વધુ હોય છે.

અંધશ્રદ્ધા પણ આ સમાજમાં ઊંડે સુધી વ્યાપેલી છે. બીમારી કે કુદરતી હોનારત વખતે લોકો ડોક્ટરોને બદલે તાંત્રિકો કે ભૂવાઓનો સહારો લે છે. સામાજિક વેર અને પરંપરાગત કાયદાઓ ક્યારેક આધુનિક ન્યાયતંત્ર કરતા વધુ શક્તિશાળી સાબિત થાય છે. ‘ચડોતરું’ જેવી વેર લેવાની પ્રથાના કારણે દાંતા તાલુકાના મોટું પીપોદરા ગામના ૨૯ આદિવાસી પરિવારોને ૧૨ વર્ષ સુધી પોતાના જ ગામમાંથી દેશનિકાલ જેવી સ્થિતિમાં રહેવું પડ્યું હતું. ૨૦૨૫ માં પોલીસ અને વહીવટીતંત્રના મધ્યસ્થી પ્રયાસો બાદ આ પરિવારોનું પુનઃસ્થાપન શક્ય બન્યું છે.

જળ સંકટ અને આરોગ્યનો અભાવ: એક માનવીય કટોકટી

દાંતા તાલુકાના અંતરિયાળ ગામોમાં પીવાના પાણીની સમસ્યા વર્ષોથી યથાવત છે. અરવલ્લીની પહાડીઓમાં ભૂગર્ભ જળના સ્તર સતત ઘટી રહ્યા છે. ઉનાળા દરમિયાન આદિવાસી મહિલાઓએ પીવાના પાણીના એક બેડા માટે કિલોમીટર સુધી ચાલીને જવું પડે છે. ગુજરાત સરકારના અંદાજ મુજબ, ૨૦૩૦ સુધીમાં રાજ્યની ઘરેલું પાણીની માંગમાં ૩૦% નો વધારો થશે, જેની સૌથી વધુ અસર દાંતા જેવા વિસ્તારોમાં જોવા મળશે.

આરોગ્ય ક્ષેત્રે પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. તાલુકાના ઘણા ગામોમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC) નો અભાવ છે અથવા ત્યાં પૂરતો સ્ટાફ નથી. કુપોષણ અને રસીકરણના અભાવે બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર માઠી અસર પડે છે. સરકાર દ્વારા બજેટમાં આદિવાસી કલ્યાણ માટે મોટી ફાળવણી કરવામાં આવે છે, પરંતુ ભ્રષ્ટાચાર અને ભૌગોલિક વિષમતાને કારણે આ સુવિધાઓ છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચતી નથી.

આ બજેટમાં ધરખમ વધારો થયો હોવા છતાં દાંતાના આદિવાસીઓની સ્થિતિમાં કોઈ ક્રાંતિકારી ફેરફાર જોવા મળતો નથી. ૨૦૨૫ ના બજેટમાં ગુજરાત સરકારે બાળ પોષણ માટે ₹૮,૪૬૦ કરોડ અને વનબંધુ કલ્યાણ યોજના માટે ₹૩૦,૦૦૦ કરોડની ફાળવણી કરી છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ ભંડોળનો વાસ્તવિક ઉપયોગ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર કેટલો થાય છે?

ધાર્મિક સંસ્થાઓનો વિરોધાભાસ અને ભેદભાવભર્યું વલણ

વપરાશકર્તાનો મુખ્ય આક્ષેપ એ છે કે ધાર્મિક સંસ્થાઓ વિદેશમાં અબજો રૂપિયા ખર્ચે છે પણ પોતાના જ રાજ્યના આદિવાસીઓની ઉપેક્ષા કરે છે. આ આક્ષેપને સમર્થન આપતા આંકડાઓ અત્યંત ચોંકાવનારા છે. BAPS (બોચાસણવાસી અક્ષર પુરુષોત્તમ સ્વામિનારાયણ સંસ્થા) જેવી મોટી સંસ્થાઓએ તાજેતરમાં વિશ્વભરમાં ભવ્ય પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ કર્યા છે:

૧. અબુ ધાબી હિન્દુ મંદિર (UAE): આ મંદિરના નિર્માણ પાછળ ₹૯૦૦ કરોડ ($૧૦૮ મિલિયન) થી વધુનો ખર્ચ થયો છે. ૧૩.૫ એકર જમીનમાં ફેલાયેલા આ મંદિરમાં ઇટાલિયન માર્બલ અને રાજસ્થાનના પિંક સેન્ડસ્ટોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ૨. રોબિન્સવિલે અક્ષરધામ (New Jersey, USA): આ પ્રોજેક્ટ પાછળ અંદાજે ₹૧૨૫૦ કરોડ ($૧૫૦ મિલિયન) નો ખર્ચ થયો છે અને તે ૧૮૦ એકરમાં ફેલાયેલું છે. ૩. લંડન મંદિર (UK): ૧૯૯૫ માં બનેલા આ મંદિર પાછળ તે સમયે £૧૨ મિલિયનનો ખર્ચ થયો હતો.

જ્યારે આ અબજો રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ્સની સરખામણી દાંતા તાલુકાના આદિવાસી ગામોની સ્થિતિ સાથે કરવામાં આવે છે, ત્યારે એક ઘેરો વિરોધાભાસ ઉભો થાય છે. જો આ રકમનો એક નાનકડો હિસ્સો પણ દાંતાના આદિવાસીઓના શિક્ષણ, આરોગ્ય કે પાણીની સુવિધા માટે વાપરવામાં આવ્યો હોત, તો આજે પરિસ્થિતિ અલગ હોત.

સંસ્થાઓનો બચાવ એવો હોય છે કે તેઓ આદિવાસી વિસ્તારોમાં કાર્યરત છે. BAPS દાવા મુજબ તેઓ ૨૦૯ આદિવાસી કેન્દ્રો અને ૩૦ મંદિરો ચલાવે છે. તેઓ વ્યસનમુક્તિ, સાક્ષરતા અને તબીબી કેમ્પના આયોજનની વાતો કરે છે. પરંતુ, ટીકાકારોનું માનવું છે કે આ પ્રવૃત્તિઓ મુખ્યત્વે ‘ધાર્મિક પ્રચાર’ ના ભાગ રૂપે હોય છે, સાચા અર્થમાં સામાજિક ઉત્થાન માટે નહીં. સંસ્થાઓ દ્વારા મંદિરોના નિર્માણ પાછળ જે પ્રકારનું ‘સ્કેલ’ અને ‘ઝનુન’ જોવા મળે છે, તે સામાજિક કાર્યોમાં ગેરહાજર હોય છે.

ધાર્મિક સંસ્થાઓ પર એવો પણ આક્ષેપ કરવામાં આવે છે કે તેઓ મોટા દાતાઓ (NRIs) ને આકર્ષવા માટે ભવ્ય ઇમારતો બનાવે છે, કારણ કે તેમાં પ્રસિદ્ધિ વધુ મળે છે. બીજી તરફ, આદિવાસી વિસ્તારોમાં પાયાનું કામ કરવામાં કોઈ ગ્લેમર નથી, માટે ત્યાં મોટા રોકાણો કરવામાં આવતા નથી.

ધર્મ પરિવર્તન અને સાંપ્રદાયિક તણાવ

આદિવાસી વિસ્તારોમાં ખ્રિસ્તી મિશનરીઓની ભૂમિકા પણ વિવાદાસ્પદ રહી છે. ૧૯મી સદીના અંતથી ખ્રિસ્તી મિશનરીઓએ ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં શિક્ષણ અને આરોગ્યના બહાને કામ શરૂ કર્યું હતું. ટીકાકારોના મતે આ સેવાઓની આડમાં મોટા પાયે ધર્મ પરિવર્તન કરવામાં આવે છે. ૨૦૨૫ ના અહેવાલો મુજબ, ભારતમાં ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ દ્વારા લાલચ આપીને ધર્મ પરિવર્તન કરાવવાના આક્ષેપોને કારણે સાંપ્રદાયિક તણાવ વધ્યો છે.

જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ માં દાંતા તાલુકાના એક ગામમાં શાળાની પ્રાર્થનાને લઈને મોટો વિવાદ થયો હતો, જ્યાં આદિવાસી સમાજના લોકોએ આક્ષેપ કર્યો હતો કે શાળાઓમાં ચોક્કસ ધર્મની પ્રાર્થનાઓ કરાવીને બાળકોનું માનસ પરિવર્તન કરવામાં આવે છે. આ પ્રકારની ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે ધાર્મિક સંસ્થાઓની સેવા પ્રવૃત્તિઓ ઘણીવાર સામાજિક વિખવાદનું કારણ બને છે.

આર્થિક ક્રાંતિના નાના કિરણો: ખેડૂત મફાભાઈની ગાથા

નકારાત્મકતાની વચ્ચે કેટલીક સકારાત્મક ઘટનાઓ પણ આદિવાસી વિસ્તારોની શક્તિનો પરિચય કરાવે છે. દાંતા તાલુકાના મંડાલી નજીકના જોધસર ગામના આદિવાસી ખેડૂત મફાભાઈ રાયસાભાઈ ડાભીએ એક સ્વૈચ્છિક સંસ્થાની મદદથી પોતાની પહાડી જમીનમાં સ્ટ્રોબેરીની સફળ ખેતી કરી છે. હિમાચલથી રોપાઓ લાવીને, ટપક સિંચાઈ અને મલ્ચિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને તેમણે પ્રતિકૂળ વાતાવરણમાં ₹૬૦૦ પ્રતિ કિલોના ભાવે વેચાતો પાક તૈયાર કર્યો છે.

આ સફળતા સાબિત કરે છે કે આદિવાસીઓ પછાત નથી, પણ તેમને ‘તક’ અને ‘ટેકનોલોજી’ ની જરૂર છે. જો ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને સરકાર માત્ર અનાજ વહેંચવાના બદલે આવા કૃષિ પ્રયોગોમાં આર્થિક મદદ કરે, તો આદિવાસીઓ પોતે જ ગરીબીમાંથી બહાર આવી શકે છે.

કાયદાકીય માળખું અને સામાજિક જવાબદારી

ગુજરાત પબ્લિક ટ્રસ્ટ એક્ટ હેઠળ રજીસ્ટર્ડ થયેલા ટ્રસ્ટોની એક નૈતિક અને કાયદાકીય જવાબદારી છે કે તેઓ જનકલ્યાણ માટે કામ કરે. આવકવેરામાં મળતી છૂટછાટો (80G વગેરે) આ શરતે જ આપવામાં આવે છે કે સંસ્થાઓ ‘ચેરિટેબલ’ પ્રવૃત્તિઓ કરશે. પરંતુ, ‘ચેરિટી’ ની વ્યાખ્યામાં મંદિરોનું બાંધકામ પણ સામેલ હોવાથી, મોટાભાગનું ભંડોળ ઈમારતોમાં વપરાઈ જાય છે.

નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે ધાર્મિક સંસ્થાઓએ પણ કોર્પોરેટ સેક્ટરની જેમ CSR (Corporate Social Responsibility) જેવું મોડેલ અપનાવવું જોઈએ, જેમાં તેમની આવકનો નિશ્ચિત હિસ્સો પછાત વિસ્તારોના વિકાસ માટે ખર્ચવો ફરજિયાત હોય.

વિશ્લેષણાત્મક તારણો અને સૂચનો

દાંતા તાલુકાના આદિવાસીઓની સ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરતા કેટલાક મહત્વના મુદ્દાઓ ઉભરી આવે છે:

૧. સેવા વિરુદ્ધ પ્રદર્શન: ધાર્મિક સંસ્થાઓનું ધ્યાન ‘સેવા’ કરતા ‘પ્રદર્શન’ (Visibility) પર વધુ છે. વિદેશમાં બનતા મંદિરો તેમની વૈશ્વિક બ્રાન્ડ બનાવે છે, જ્યારે દાંતાના આદિવાસીઓની સેવા કરવાથી તેમને કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય એવોર્ડ કે પ્રસિદ્ધિ મળતી નથી. ૨. સરકારી નિર્ભરતા: સરકાર દ્વારા ફાળવવામાં આવતું મોટું બજેટ ભ્રષ્ટાચાર અને વ્યવસ્થાકીય ખામીઓને કારણે ગ્રાઉન્ડ લેવલ સુધી પહોંચતું નથી. આદિવાસીઓ માટેની યોજનાઓ માત્ર કાગળ પર રહી જાય છે. ૩. પાણી અને આરોગ્યની તાતી જરૂરિયાત: દાંતામાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન પાણીનો છે. જો સિંચાઈની સુવિધા ઉપલબ્ધ થાય, તો અહીંના ખેડૂતો મફાભાઈ ડાભીની જેમ ક્રાંતિ કરી શકે છે. ૪. શિક્ષણ જ અંતિમ ઉકેલ છે: સ્ત્રી સાક્ષરતાના નીચા દરને કારણે જ બાળ લગ્ન અને અંધશ્રદ્ધા જેવી બદીઓ ટકી રહી છે. આદિવાસી વિસ્તારોમાં ગુણવત્તાયુક્ત નિવાસી શાળાઓની ભારે અછત છે.

અંતિમ વિચાર

દાંતા તાલુકાના આદિવાસીઓ આજે પણ વિકાસના સૂર્યોદયની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ દેશના નાગરિક તરીકે તેમને પણ ગૌરવભેર જીવન જીવવાનો અધિકાર છે. ધાર્મિક સંસ્થાઓએ પણ સમજવું પડશે કે પથ્થરની મૂર્તિઓમાં ભગવાન શોધવા કરતા જીવતા માણસની પીડા હરવી એ સાચી ભક્તિ છે. વિદેશોમાં અબજોના મંદિરો ભલે બને, પણ જો તેનાથી પાંચ કિલોમીટર દૂર વસતો આદિવાસી બાળક ભૂખ્યું સૂઈ જતું હોય, તો તે આધ્યાત્મિકતા પોકળ છે. સરકાર, ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને સક્ષમ નાગરિકોએ સાથે મળીને દાંતાના આદિવાસીઓને ગરીબીના અંધકારમાંથી બહાર લાવવા માટે ઈમાનદાર પ્રયાસો કરવા પડશે. ‘વિકસિત ગુજરાત’ ના બણગાં ત્યારે જ સાર્થક થશે જ્યારે દાંતાનો છેલ્લો આદિવાસી પરિવાર પણ આત્મનિર્ભર અને શિક્ષિત બનશે.