અમારા વિભાગના કુલ 25 વિદ્યાર્થીઓ માંથી 12 વિદ્યાર્થીઓ દાંતા તાલુકામાં ઇન્ટર્નશિપ માટે ગયા હતા. ત્યાં ‘જનપથ’ સંસ્થા સ્થાનિક ગરીબ લોકો માટે કાર્ય કરે છે. અમને આપવામાં આવેલ કામ મુજબ ત્યાં રહેતા લોકોના બાળકો કેટલા પ્રમાણમાં કુપોષણનો શિકાર છે તેની માહિતી એકત્ર કરવાની હતી અને ત્યારબાદ ઘરે-ઘરે જઈ તપાસ કરવાની હતી. કે હાલમાં તેઓ કેટલા પ્રમાણમાં કુપોષણમાં છે અને જો કુપોષણમાં છે તો તેના પાછળના કારણો શું છે.

દાંતા (ગુજરાત):-

ભારતમાં બાળકમાં કુપોષણ આજે પણ એક ગંભીર સામાજિક અને આરોગ્ય સંબંધી સમસ્યા તરીકે ઊભી છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં વસતા બાળકો પોષણ, આરોગ્ય અને પ્રારંભિક શિક્ષણ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓથી વંચિત રહે છે. સરકારી યોજનાઓ હોવા છતાં, ભૌગોલિક અવરોધો, વેરવિખેર વસાહતો અને જાગૃતિના અભાવને કારણે આ સેવાઓનો પૂરતો લાભ દરેક બાળક સુધી પહોંચી શકતો નથી. ગુજરાતના દાંતા તાલુકાના આવા જ અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જનપથ એનજીઓ દ્વારા શરૂ કરાયેલી ‘નાશ્તા ફડિયા’ પહેલ આજે બાળકો માટે આશાનું કેન્દ્ર બની રહી છે.

કુપોષણ: એક ગંભીર રાષ્ટ્રીય પડકાર:-

         વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા મુજબ, કુપોષણ એ વ્યક્તિના આહારમાં ઊર્જા અને પોષક તત્ત્વોની ઉણપ, વધારો અથવા અસંતુલન સ્થિતિ છે. ભારતમાં કુપોષણના કારણે બાળકોના શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક વિકાસ પર ગંભીર અસર પડે છે. અટકેલો વિકાસ, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ, આયર્ન અને વિટામિન જેવી સૂક્ષ્મ પોષક તત્ત્વોની ઉણપ જેવી સમસ્યાઓ બાળપણમાં જ દેખાવા લાગે છે.

કુપોષણની અસર માત્ર આરોગ્ય પૂરતી મર્યાદિત નથી. શૈક્ષણિક રીતે પણ કુપોષિત બાળકો શીખવામાં પાછળ રહે છે, શાળા છોડવાની શક્યતા વધે છે અને આગળ જતાં તેમની રોજગાર ક્ષમતા પર પણ અસર પડે છે. આ રીતે કુપોષણ એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી ચાલતો દૂષિત ચક્ર બની જાય છે.

સરકારી યોજનાઓ અને જમીની હકીકત:-

કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા સંકલિત બાળ વિકાસ સેવાઓ (ICDS), આંગણવાડી યોજના, પ્રધાનમંત્રી માતૃવંદના યોજના, પોષણ અભિયાન અને મિશન પોષણ 2.0 જેવી અનેક યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. આ યોજનાઓનો ઉદ્દેશ સગર્ભા સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ અને ૦થી ૬ વર્ષની વયના બાળકોને પોષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવાનો છે.

પરંતુ દાંતા જેવા ટેકરીવાળા અને જંગલપ્રધાન વિસ્તારોમાં લોકો વેર-વિખેર વસાહતોમાં રહે છે, જેને સ્થાનિક ભાષામાં ‘ફડિયા’ કહેવામાં આવે છે. ઘણી વસાહતો મુખ્ય ગામથી કિલોમીટરો દૂર છે. આવી સ્થિતિમાં નાના બાળકો માટે આંગણવાડી કેન્દ્ર સુધી પહોંચવું અઘરું બની જાય છે. પરિણામે, સૌથી વધુ જરૂરિયાત ધરાવતા બાળકો જ સરકારી સેવાઓથી બહાર રહી જાય છે.

જનપથ એનજીઓ અને નાશ્તા ફડિયા પહેલ:-

આ સમસ્યાને સમજતાં જનપથ એનજીઓએ પરંપરાગત કેન્દ્રિત મોડેલને બદલે એક વિકલ્પરૂપ, વિકેન્દ્રિત અભિગમ અપનાવ્યો. આ વિચારમાંથી ‘નાશ્તા ફડિયા’ પહેલનો જન્મ થયો.

નાશ્તા ફડિયા એટલે ફડિયાની અંદર જ શરૂ કરાયેલું નાનું સમુદાય આધારિત કેન્દ્ર, જ્યાં બાળકોને રોજ પૌષ્ટિક નાસ્તો આપવામાં આવે છે. આ કેન્દ્રો ખાસ કરીને એવા બાળકો માટે છે, જે ઘરથી દૂર હોવાના કારણે આંગણવાડી સુધી જઈ શકતા નથી.

નાશ્તા ફડિયાની કાર્યપદ્ધતિ:-

નાશ્તા ફડિયા કેન્દ્રોમાં બાળકોને નિયમિત રીતે પૌષ્ટિક ખોરાક આપવામાં આવે છે. આ સાથે સાથે તેમને ગણતરી, અક્ષર ઓળખ, વાર્તાકથન, સ્વચ્છતા અંગે જાગૃતિ જેવી મૂળભૂત શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ પણ કરાવવામાં આવે છે.

આ મોડેલનો મુખ્ય આધાર વિકેન્દ્રિકરણ છે. એટલે કે સેવા બાળકો સુધી પહોંચે, બાળકોને સેવા સુધી જવું ન પડે. આ અભિગમ દાંતા જેવા વિસ્તારો માટે અત્યંત અનુકૂળ સાબિત થયો છે

બાળકો પર પડતી સકારાત્મક અસર:-

         નાશ્તા ફડિયા પહેલનો સૌથી મોટો લાભ આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોના બાળકોને થયો છે. નિયમિત પૌષ્ટિક ખોરાક મળવાથી બાળકોના વજન અને સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો નોંધાયો છે. લાલ અને પીળા ઝોનમાં આવતા, એટલે કે ગંભીર અને મધ્યમ કુપોષણ ધરાવતા બાળકોમાં પણ ધીમે ધીમે સુધારો જોવા મળ્યો છે.

આ ઉપરાંત, બાળકોમાં સામાજિક વ્યવહાર, શીખવાની ઉત્સુકતા અને શાળાની તૈયારીમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. જે બાળકો પહેલા કોઈ સંરચિત શૈક્ષણિક વાતાવરણમાં નહોતા, તેઓ હવે શાળામાં પ્રવેશ માટે વધુ તૈયાર બન્યા છે.

સમુદાયની ભાગીદારી:-

નાશ્તા ફડિયા મોડેલની એક વિશેષતા એ છે કે તેમાં સમુદાયની સક્રિય ભાગીદારી છે. સ્થાનિક સ્વયંસેવકો, માતા-પિતા અને ગ્રામજનો આ કેન્દ્રોની કામગીરીમાં જોડાય છે. આથી કાર્યક્રમ પ્રત્યે વિશ્વાસ વધે છે અને તેની ટકાઉપણું પણ મજબૂત બને છે.

નિષ્કર્ષ:-

         દાંતા જિલ્લાના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જનપથ એનજીઓ દ્વારા શરૂ કરાયેલ નાશ્તા ફડિયા પહેલ એ સાબિત કરે છે કે વિકેન્દ્રિત અને સમુદાય આધારિત અભિગમ દ્વારા બાળ કુપોષણ અને પ્રારંભિક શિક્ષણના પ્રશ્નોને અસરકારક રીતે ઉકેલી શકાય છે. આ પહેલ માત્ર પોષણ પૂરું પાડતી નથી, પરંતુ બાળકોના ભવિષ્ય માટે મજબૂત પાયો તૈયાર કરે છે.

આજે નાશ્તા ફડિયા દાંતા જિલ્લાના બાળકો માટે માત્ર નાસ્તાનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ આરોગ્ય, શિક્ષણ અને આશાનું પ્રતિક બની ગયું છે.

Article by – Utsav Dayani
Journalism – Gujarat University