આ લોન્ચનું ઉદ્ઘાટન ગાંધીનગરના મેયર શ્રીમતી મીરા પટેલ, ગાંધીનગરની ધારાસભ્ય શ્રીમતી રીતાબેન પટેલ અને ડૉ. સંકેત પંચાસરા તેમજ નાગરિક અધિકારીઓ, આરોગ્ય ક્ષેત્રના હિતધારકો અને સમુદાયના પ્રતિનિધિઓની હાજરીમાં કરવામાં આવ્યું હતું.

આ ક્લિનિક પ્રિવેન્ટિવ કેર માટે એક એક્સેસ પોઈન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે અને 1 મિનિટથી પણ ઓછી સમયમાં 30થી વધુ આરોગ્ય સ્ક્રિનિંગ સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. તેને સ્થાનિક આરોગ્ય ડેટાને વ્યાપક જાહેર આરોગ્ય સિસ્ટમ સાથે જોડવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.

આ પ્લેટફોર્મમાં સતત આરોગ્ય મોનિટરિંગ માટે ડિજિટલ હેલ્થ પાસપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. ક્લિનિકની મુલાકાત લેતા દરેક વ્યક્તિ ઈરોસ યુનિવર્સ એપ દ્વારા ડિજિટલ હેલ્થ ઓળખ સક્રિય કરે છે. આ પાસપોર્ટ મુલાકાતો દરમિયાન લાંબા ગાળાના આરોગ્ય ટ્રેકિંગને સક્ષમ બનાવે છે અને આયુષ્માન ભારત ડિજિટલ મિશન (ABDM) તેમજ અન્ય રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ હેલ્થ સિસ્ટમ્સ સાથે ઇન્ટરઓપરેબિલિટી માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે. ડેટા મેનેજમેન્ટ ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023 મુજબ થાય છે.

આ ક્લિનિકના કેન્દ્રમાં મલ્ટીમોડલ AI સિસ્ટમ છે, જે વિવિધ ડેટા ઇનપુટ્સના આધારે આરોગ્યનું મૂલ્યાંકન કરે છે. સિસ્ટમમાં કોન્ટેક્ટલેસ ફેશિયલ એનાલિસિસનો સમાવેશ થાય છે, જે હાર્ટ રેટ, સ્ટ્રેસ માર્કર્સ, બ્લડ પ્રેશર પ્રોક્સી અને કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર સિગ્નલ્સ જેવા બાયોમાર્કર્સ જનરેટ કરે છે. ઉપરાંત, તે ફિઝિયોલોજિકલ, બાયોમેટ્રિક અને ડાયગ્નોસ્ટિક ડેટાનું ક્રોસ-એનલિસિસ કરીને જોખમના પેટર્ન ઓળખે છે અને રોગોના પ્રારંભિક સંકેતો શોધે છે.

આ પ્લેટફોર્મ આયુર્વેદિક શ્રેણીઓ જેમ કે વાત, પિત્ત અને કફ આધારિત પ્રકૃતિ પ્રોફાઇલિંગને આધુનિક ડાયગ્નોસ્ટિક્સ સાથે સંકલિત કરે છે. તેમાં ઈરોસ બાયોકેર બ્રેઇન ઇન્ટેલિજન્સ ફ્રેમવર્કનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે 0થી 100 સુધીનો બ્રેઇન હેલ્થ સ્કોર જનરેટ કરે છે. આ સ્કોર કોગ્નિટિવ ટેસ્ટિંગ, ફિઝિયોલોજિકલ સિગ્નલ્સ, બેહેવિયરલ એનાલિસિસ અને વોઇસ આધારિત ઇનપુટ્સ દ્વારા કોગ્નિટિવ પ્રદર્શન, ન્યુરલ કાર્યક્ષમતા અને સંભવિત ઘટાડાના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરે છે.

સ્ટાન્ડર્ડ બાયોમાર્કર્સ ઉપરાંત, આ ક્લિનિક AI આધારિત પ્રિવેન્ટિવ સ્ક્રિનિંગ સેવાઓ પણ પ્રદાન કરે છે, જેમાં ફેસ સ્કેન બાયોમાર્કર એનાલિસિસ, હેલ્થ રિસ્ક સ્ટ્રેટિફિકેશન, કોગ્નિટિવ એસેસમેન્ટ, પ્રકૃતિ પ્રોફાઇલિંગ અને વ્યક્તિગત વેલનેસ ભલામણોનો સમાવેશ થાય છે.

“ગાંધીનગરમાં ભારતના પ્રથમ ઈરોસ વેલનેસ AI ક્લિનિકનો પ્રારંભ જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં નવીનતાનું મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન છે. પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવાઓમાં AI આધારિત પ્રિવેન્ટિવ ડાયગ્નોસ્ટિક્સ લાવવાથી, આ ક્લિનિક પ્રારંભિક તબક્કે રોગોની ઓળખ અને પ્રિવેન્ટિવ કેર સુધીની પહોંચ સુધારવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે,” એમ ગાંધીનગરની મેયર શ્રીમતી મીરા પટેલે જણાવ્યું.

“આ પહેલ એક વિશાળ હેલ્થ ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મના ભાગરૂપે AI સંચાલિત પ્રિવેન્ટિવ હેલ્થકેર ક્લિનિકના પરિચયનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેનો હેતુ વિવિધ વિસ્તારોમાં પ્રિવેન્ટિવ કેર સિસ્ટમ્સ સુધીની પહોંચ વિસ્તૃત કરવાનો છે,” એમ ઈરોસ વેલનેસની સ્થાપિકા મંજુ લુલ્લાએ જણાવ્યું.

“પ્રિવેન્ટિવ હેલ્થકેર જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીઓ માટે એક મહત્વપૂર્ણ દિશા છે. પ્રાથમિક આરોગ્ય સ્તરે AI આધારિત સ્ક્રિનિંગ અને ડાયગ્નોસ્ટિક્સનું એકીકરણ સુલભતા વધારશે અને આરોગ્ય જોખમોની વહેલી તકે ઓળખને સક્ષમ બનાવશે તેવી અપેક્ષા છે,” એમ ગાંધીનગરની ધારાસભ્ય શ્રીમતી રીટાબેન પટેલે જણાવ્યું.

“આ ક્લિનિક સારવાર કેન્દ્રિત અભિગમમાંથી પ્રિવેન્ટિવ કેર તરફના પરિવર્તનને સમર્થન આપે છે. તે બાયોમેટ્રિક AIને પ્રકૃતિ આધારિત પ્રોફાઇલિંગ સાથે સંયોજિત કરીને કાર્યક્ષમ આરોગ્ય સૂચનો જનરેટ કરે છે અને વ્યાપક આરોગ્ય પ્રણાલીઓ માટે સ્કેલેબલ મોડેલ તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે,” એમ ઈરોસ વેલનેસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટની CEO ડૉ. શિલ્પા દેસાઈએ જણાવ્યું.

આ પ્લેટફોર્મ હાલની આરોગ્ય સેવાઓની ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે સંકલિત થવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. તેના મુખ્ય હેતુઓમાં પ્રારંભિક તબક્કે રોગોની ઓળખ, વસ્તી સ્તરે આરોગ્ય ડેટાનું વિશ્લેષણ, તૃતિયક હોસ્પિટલ્સ પરનો ભાર ઘટાડવો, ક્લિનિકલ નિર્ણય પ્રક્રિયામાં સુધારો લાવવો અને સ્કેલેબલ પ્રિવેન્ટિવ કેર ડિલિવરી સુનિશ્ચિત કરવીનો સમાવેશ થાય છે.

ગાંધીનગરમાં સ્થિત આ ક્લિનિક ઈરોસ વેલનેસ દ્વારા આયોજન કરાયેલા વિશાળ નેટવર્કનો પ્રથમ અમલીકરણ છે, જેનો હેતુ AI આધારિત પ્રિવેન્ટિવ હેલ્થકેર સિસ્ટમ્સનો વ્યાપ વધારવાનો છે.

આ પહેલને ગુજરાત CARES 2025 કાર્યક્રમ હેઠળ મુંબઈ સ્થિત ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટર (TMC)ના સેન્ટર ફોર કેન્સર એપિડેમિયોલોજી (CCE) સાથેના સહયોગ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે. આ કાર્યક્રમ વસ્તી સ્તરે લાંબા ગાળાના આરોગ્ય અભ્યાસ અને AI દ્વારા પ્રારંભિક નિદાન પર કેન્દ્રિત છે.

“પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવાઓમાં AI આધારિત સ્ક્રિનિંગ અને વહેલી તકે જોખમોની ઓળખનું એકીકરણ રોગોની અટકાયત અને વસ્તી સ્તરે આરોગ્ય પરિણામોમાં સુધારામાં યોગદાન આપી શકે છે,” એમ મુંબઈ સ્થિત ટાટા મેમોરિયલ સેન્ટરના સેન્ટર ફોર કેન્સર એપિડેમિયોલોજીના ડિરેક્ટર ડૉ. પંકજ ચતુર્વેદીએ જણાવ્યું.

•      આયુષ્માન ભારત (PMJAY) હેઠળ કેન્સરની તમામ સારવાર તદ્દન મફત

•      5,400 ચોરસ મીટરમાં ફેલાયેલું સમર્પિત કેન્સર કેર કેમ્પસ

અમદાવાદના પૂર્વ વિસ્તારમાં સ્થિત જીસીએસ મેડિકલ કોલેજ, હોસ્પિટલ અને રિસર્ચ સેન્ટર દ્વારા કેન્સરની સારવાર માટે શહેરના સૌથી અદ્યતન ડેસ્ટિનેશનની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. જીસીએસ હોસ્પિટલના COO ડૉ. જગદીશ ખોયાણી અને રેડિયેશન ઓન્કોલોજિસ્ટ ડૉ. ચિન્મયકુમાર પ્રજાપતિના જણાવ્યા અનુસાર, જીસીએસ હોસ્પિટલ હવે અમદાવાદની એકમાત્ર એવી ખાનગી મેડિકલ કોલેજ બની છે જે પોતાના કેમ્પસમાં જ PET-CT સ્કેન અને એડવાન્સ રેડિયેશન થેરાપીની સુવિધા ધરાવે છે.

જીસીએસ ખાતે કેન્સરના નિદાનથી લઈને સંપૂર્ણ સારવાર એક જ સ્થળે ઉપલબ્ધ છે. જેમાં PET-CT, સીટી સ્કેન, તમામ પ્રકારની કેન્સર સર્જરી, કીમોથેરાપી, રેડિયેશન થેરાપી, ઇમ્યુનોથેરાપી, ટાર્ગેટેડ થેરાપી અને પેલિએટિવ કેરનો સમાવેશ થાય છે. આ માટે 5,400 ચોરસ મીટરમાં ફેલાયેલું એક સમર્પિત કેન્સર કેર કેમ્પસ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જે માત્ર કેન્સરના દર્દીઓની વિશેષ કાળજી માટે કાર્યરત છે.

હોસ્પિટલ ખાતે અત્યાધુનિક ‘ટ્રુબીમ’ (TrueBeam) ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ છે, જે કેન્સરના કોષો પર સચોટ પ્રહાર કરી દર્દીની સુરક્ષા અને ઝડપી રિકવરી સુનિશ્ચિત કરે છે. આ કેન્દ્રમાં મેડિકલ ઓન્કોલોજી, સર્જિકલ ઓન્કોલોજી, રેડિયેશન ઓન્કોલોજી અને ન્યુક્લિયર મેડિસિન જેવા વિવિધ વિભાગોના નિષ્ણાત ડોક્ટરોની ટીમ સેવારત છે.

જનકલ્યાણના હેતુથી અહીં આયુષ્માન ભારત (PMJAY) યોજના હેઠળ પાત્રતા ધરાવતા દર્દીઓને કેન્સરની તમામ સારવાર તદ્દન મફત આપવામાં આવે છે. મહત્વની વાત એ છે કે, જે દર્દીઓ આયુષ્માન કાર્ડ ધરાવતા નથી, તેઓને પણ PMJAY પેકેજ રેટ મુજબ જ રાહત દરે સારવાર આપવામાં આવશે અને કોઈ વધારાનો ચાર્જ લેવામાં આવશે નહીં. આ ઉપરાંત વિવિધ TPA અને સરકારી યોજનાઓ હેઠળ કેશલેસ સારવારની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે.

આ કાર્યક્રમમાં માત્ર સર્જરી જ નહીં, પરંતુ જ્ઞાનવર્ધક શૈક્ષણિક સત્રોનું પણ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. હૈદરાબાદના જાણીતા પ્લાસ્ટિક સર્જન ડો. વેંકટા રમણ યામિનીએ લાઈવ સર્જરી દ્વારા નિષ્ણાત માર્ગદર્શન પૂરું પાડ્યું હતું, જ્યારે ડો. રિઝવાન મેનન, ડો. મનાલી કાકડિયા, ડો. પ્રતીક શાહ, ડો. નિશ્ચલ નાયક, ડો. કપિલ સોની અને ડો. સુજય જોશી જેવા પ્રતિષ્ઠિત નિષ્ણાતોએ નાકની એનાટોમી, દર્દીઓની પસંદગી, જન્મજાત ખામીઓ (Cleft) અને જટિલ રિવીઝન સર્જરી જેવા વિવિધ મહત્વના વિષયો પર વ્યાખ્યાન આપ્યા હતા. આ વર્કશોપ દ્વારા યુવા સર્જનોને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના માપદંડો અને આધુનિક મેડિકલ ટેકનોલોજીના ઉપયોગ વિશે શીખવાની અમૂલ્ય તક મળી હતી. સમાપન સમારોહમાં આયોજકોએ જણાવ્યું હતું કે અમદાવાદ હવે મેડિકલ ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સ્તરના શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો માટેનું હબ બની રહ્યું છે. બે દિવસીય સઘન તાલીમ બાદ તમામ સહભાગી તબીબોને પ્રમાણપત્ર એનાયત કરી હાઈ-ટી સાથે કાર્યક્રમની પૂર્ણાહુતિ કરવામાં આવી હતી.

હૃદયની સારવારમાં સૌથી અઘરું ગણાતું આ ઓપરેશન નિષ્ણાત ડોક્ટરોની એક ખાસ ટીમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. આ દર્દી લાંબા સમયથી હૃદયની ગંભીર બીમારી માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ હતો. જ્યારે દવાઓ અને અન્ય તમામ ઈલાજ નિષ્ફળ ગયા, ત્યારે તેમનો જીવ બચાવવા માટે ‘હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ’ જ એકમાત્ર રસ્તો બાકી હતો. મહિનાઓ સુધી ચાલેલી તપાસ અને દેખરેખ પછી, ઓર્ગન ડોનેશન નેટવર્ક દ્વારા એક યોગ્ય દાતાનું હૃદય મળી આવ્યું હતું.

સફળ હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઓપરેશન બાદ, દર્દીની હાલત હવે સારી છે અને ડોક્ટરોની દેખરેખ હેઠળ તેઓ ઝડપથી સાજા થઈ રહ્યા છે. પોતાની કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરતા, દર્દી અને તેમના પરિવારે નિઃસ્વાર્થ ભાવે અંગદાન કરનાર પરિવારનો આભાર માન્યો હતો. સાથે જ, તેમને નવું જીવન આપવા બદલ નારાયણા હોસ્પિટલની મેડિકલ ટીમનો પણ આભાર માન્યો હતો.

આ પ્રસંગે બોલતા, અમદાવાદની નારાયણા હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ, કાર્ડિયો થોરાસિક અને વેસ્ક્યુલર સર્જન ડૉ. અતુલ મસલેકરે જણાવ્યું “આ પ્રથમ હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અમારા માટે માત્ર એક તબીબી સફળતા નથી, પરંતુ તે અમારી નિષ્ણાત ટીમ, અત્યાધુનિક સુવિધાઓ અને પરસ્પર સહયોગનું પરિણામ છે. હૃદયની સારવારમાં હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ એ સૌથી અઘરું ઓપરેશન માનવામાં આવે છે. તેની સફળતા દર્દીની પસંદગીથી લઈને ઓપરેશન પછીની દેખરેખ સુધીના દરેક તબક્કાની ચોકસાઈ પર આધાર રાખે છે. અમારો ઉદ્દેશ્ય એક એવો મજબૂત ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પ્રોગ્રામ બનાવવાનો છે, જે હૃદયની ગંભીર બીમારી ધરાવતા દર્દીઓને નવું જીવન અને જીવવાની સારી ગુણવત્તા આપી શકે”.

આ મહત્વની સિદ્ધિ દર્શાવે છે કે નારાયણા હોસ્પિટલ ગુજરાત તેમજ રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશ જેવા પાડોશી રાજ્યોના દર્દીઓને વિશ્વસ્તરીય સારવાર આપવા માટે કટિબદ્ધ છે. હવે આ હોસ્પિટલમાં હૃદયની ગંભીર બીમારીથી પીડાતા દર્દીઓ માટે ‘હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ’ની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે, જે તેમના માટે જીવનરક્ષક સાબિત થશે.

આ  ડેવલપમેન્ટ  વિશે વાત કરતા, અમદાવાદની નારાયણ હોસ્પિટલના ફેસિલિટી ડાયરેક્ટર શ્રી હેમંત ભટનાગરે જણાવ્યું “આ સફળતા નારાયણ હોસ્પિટલની આધુનિક સુવિધાઓ, કુશળ ડોક્ટરો અને મજબૂત સારવાર પદ્ધતિનું પરિણામ છે. અમારું પ્રથમ હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સફળતાપૂર્વક પાર પાડવું એ સાબિત કરે છે કે અમારી હોસ્પિટલ આ વિસ્તારમાં જટિલ અને ગંભીર રોગોની સારવાર માટે એક શ્રેષ્ઠ કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી રહી છે.”

આ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અંગ દાન પ્રોટોકોલ, ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઓથોરિટી, મેડિકલ ટીમ અને દાતાના પરિવારના સંયુક્ત પ્રયાસોથી શક્ય બન્યું હતું, જેમના ઉમદા નિર્ણયથી દર્દીને જીવન જીવવાની બીજી તક મળી.

આ સાથે, નારાયણા હોસ્પિટલ અમદાવાદ શહેરના પસંદગીના કેન્દ્રોના જૂથમાં જોડાઈ ગઈ છે જે હૃદય પ્રત્યારોપણ પ્રક્રિયાઓ પ્રદાન કરે છે, જે અમદાવાદની ઉભરતી આરોગ્યસંભાળ કેન્દ્ર તરીકેની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

હોસ્પિટલ દર્દીની સલામતી, ક્લિનિકલ પરિણામો અને નૈતિક પ્રથાઓ પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને તેના અંગ પ્રત્યારોપણ કાર્યક્રમને વધુ મજબૂત બનાવવાની યોજના ધરાવે છે.

અમદાવાદ: આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસના અવસરે સંકલ્પ મલ્ટિસ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ દ્વારા ૮ માર્ચે સોલા રોડ સ્થિત હોસ્પિટલ ખાતે મહિલા આરોગ્ય જાગૃતિ અને બ્લડ ડોનેશન કેમ્પનું સફળ આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

આ સમગ્ર કાર્યક્રમનું આયોજન અને માર્ગદર્શન પ્રસિદ્ધ ડૉક્ટર ડૉ. અજય શાહના નેતૃત્વ હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મહિલાઓને પોતાના આરોગ્ય વિશે જાગૃત બનાવવાનો અને બ્લડ ડોનેશન માટે પ્રેરિત કરવાનો હતો.

કેમ્પ દરમિયાન નીચે મુજબની આરોગ્ય સેવાઓ આપવામાં આવી:

• બ્લડ ડોનેશન કેમ્પ

• સર્વાઇકલ કેન્સર (HPV) માટે મફત વેક્સિનેશન

• બ્રેસ્ટ કેન્સર અંગે જાગૃતિ અને મફત કન્સલ્ટેશન

• મફત થાઇરોઇડ ટેસ્ટ (TSH)

• મફત ગાયનેકોલોજિસ્ટ કન્સલ્ટેશન

• નિષ્ણાત ડૉક્ટરો દ્વારા આરોગ્ય માર્ગદર્શન

આ કાર્યક્રમમાં મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓએ ભાગ લીધો અને અનેક મહિલાઓએ સ્વૈચ્છિક રીતે બ્લડ ડોનેશન કરી સમાજ માટે પ્રેરણાદાયક ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું.

આ પ્રસંગે ડૉ. અજય શાહે જણાવ્યું કે બ્રેસ્ટ કેન્સરની વહેલી ઓળખ, સર્વાઇકલ કેન્સરથી બચાવ માટે HPV વેક્સિનેશન અને નિયમિત આરોગ્ય ચકાસણી મહિલાઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

હોસ્પિટલ વ્યવસ્થાપને આ કેમ્પને સફળ બનાવવા સહકાર આપનાર તમામ દાતાઓ, ભાગ લેનારાઓ, વોલન્ટિયર્સ અને મેડિકલ ટીમનો આભાર વ્યક્ત કર્યો.

અમારા વિભાગના કુલ 25 વિદ્યાર્થીઓ માંથી 12 વિદ્યાર્થીઓ દાંતા તાલુકામાં ઇન્ટર્નશિપ માટે ગયા હતા. ત્યાં ‘જનપથ’ સંસ્થા સ્થાનિક ગરીબ લોકો માટે કાર્ય કરે છે. અમને આપવામાં આવેલ કામ મુજબ ત્યાં રહેતા લોકોના બાળકો કેટલા પ્રમાણમાં કુપોષણનો શિકાર છે તેની માહિતી એકત્ર કરવાની હતી અને ત્યારબાદ ઘરે-ઘરે જઈ તપાસ કરવાની હતી. કે હાલમાં તેઓ કેટલા પ્રમાણમાં કુપોષણમાં છે અને જો કુપોષણમાં છે તો તેના પાછળના કારણો શું છે.

દાંતા (ગુજરાત):-

ભારતમાં બાળકમાં કુપોષણ આજે પણ એક ગંભીર સામાજિક અને આરોગ્ય સંબંધી સમસ્યા તરીકે ઊભી છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં વસતા બાળકો પોષણ, આરોગ્ય અને પ્રારંભિક શિક્ષણ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓથી વંચિત રહે છે. સરકારી યોજનાઓ હોવા છતાં, ભૌગોલિક અવરોધો, વેરવિખેર વસાહતો અને જાગૃતિના અભાવને કારણે આ સેવાઓનો પૂરતો લાભ દરેક બાળક સુધી પહોંચી શકતો નથી. ગુજરાતના દાંતા તાલુકાના આવા જ અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જનપથ એનજીઓ દ્વારા શરૂ કરાયેલી ‘નાશ્તા ફડિયા’ પહેલ આજે બાળકો માટે આશાનું કેન્દ્ર બની રહી છે.

કુપોષણ: એક ગંભીર રાષ્ટ્રીય પડકાર:-

         વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા મુજબ, કુપોષણ એ વ્યક્તિના આહારમાં ઊર્જા અને પોષક તત્ત્વોની ઉણપ, વધારો અથવા અસંતુલન સ્થિતિ છે. ભારતમાં કુપોષણના કારણે બાળકોના શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક વિકાસ પર ગંભીર અસર પડે છે. અટકેલો વિકાસ, નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિ, આયર્ન અને વિટામિન જેવી સૂક્ષ્મ પોષક તત્ત્વોની ઉણપ જેવી સમસ્યાઓ બાળપણમાં જ દેખાવા લાગે છે.

કુપોષણની અસર માત્ર આરોગ્ય પૂરતી મર્યાદિત નથી. શૈક્ષણિક રીતે પણ કુપોષિત બાળકો શીખવામાં પાછળ રહે છે, શાળા છોડવાની શક્યતા વધે છે અને આગળ જતાં તેમની રોજગાર ક્ષમતા પર પણ અસર પડે છે. આ રીતે કુપોષણ એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી ચાલતો દૂષિત ચક્ર બની જાય છે.

સરકારી યોજનાઓ અને જમીની હકીકત:-

કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા સંકલિત બાળ વિકાસ સેવાઓ (ICDS), આંગણવાડી યોજના, પ્રધાનમંત્રી માતૃવંદના યોજના, પોષણ અભિયાન અને મિશન પોષણ 2.0 જેવી અનેક યોજનાઓ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. આ યોજનાઓનો ઉદ્દેશ સગર્ભા સ્ત્રીઓ, સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ અને ૦થી ૬ વર્ષની વયના બાળકોને પોષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવાનો છે.

પરંતુ દાંતા જેવા ટેકરીવાળા અને જંગલપ્રધાન વિસ્તારોમાં લોકો વેર-વિખેર વસાહતોમાં રહે છે, જેને સ્થાનિક ભાષામાં ‘ફડિયા’ કહેવામાં આવે છે. ઘણી વસાહતો મુખ્ય ગામથી કિલોમીટરો દૂર છે. આવી સ્થિતિમાં નાના બાળકો માટે આંગણવાડી કેન્દ્ર સુધી પહોંચવું અઘરું બની જાય છે. પરિણામે, સૌથી વધુ જરૂરિયાત ધરાવતા બાળકો જ સરકારી સેવાઓથી બહાર રહી જાય છે.

જનપથ એનજીઓ અને નાશ્તા ફડિયા પહેલ:-

આ સમસ્યાને સમજતાં જનપથ એનજીઓએ પરંપરાગત કેન્દ્રિત મોડેલને બદલે એક વિકલ્પરૂપ, વિકેન્દ્રિત અભિગમ અપનાવ્યો. આ વિચારમાંથી ‘નાશ્તા ફડિયા’ પહેલનો જન્મ થયો.

નાશ્તા ફડિયા એટલે ફડિયાની અંદર જ શરૂ કરાયેલું નાનું સમુદાય આધારિત કેન્દ્ર, જ્યાં બાળકોને રોજ પૌષ્ટિક નાસ્તો આપવામાં આવે છે. આ કેન્દ્રો ખાસ કરીને એવા બાળકો માટે છે, જે ઘરથી દૂર હોવાના કારણે આંગણવાડી સુધી જઈ શકતા નથી.

નાશ્તા ફડિયાની કાર્યપદ્ધતિ:-

નાશ્તા ફડિયા કેન્દ્રોમાં બાળકોને નિયમિત રીતે પૌષ્ટિક ખોરાક આપવામાં આવે છે. આ સાથે સાથે તેમને ગણતરી, અક્ષર ઓળખ, વાર્તાકથન, સ્વચ્છતા અંગે જાગૃતિ જેવી મૂળભૂત શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ પણ કરાવવામાં આવે છે.

આ મોડેલનો મુખ્ય આધાર વિકેન્દ્રિકરણ છે. એટલે કે સેવા બાળકો સુધી પહોંચે, બાળકોને સેવા સુધી જવું ન પડે. આ અભિગમ દાંતા જેવા વિસ્તારો માટે અત્યંત અનુકૂળ સાબિત થયો છે

બાળકો પર પડતી સકારાત્મક અસર:-

         નાશ્તા ફડિયા પહેલનો સૌથી મોટો લાભ આર્થિક રીતે નબળા પરિવારોના બાળકોને થયો છે. નિયમિત પૌષ્ટિક ખોરાક મળવાથી બાળકોના વજન અને સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો નોંધાયો છે. લાલ અને પીળા ઝોનમાં આવતા, એટલે કે ગંભીર અને મધ્યમ કુપોષણ ધરાવતા બાળકોમાં પણ ધીમે ધીમે સુધારો જોવા મળ્યો છે.

આ ઉપરાંત, બાળકોમાં સામાજિક વ્યવહાર, શીખવાની ઉત્સુકતા અને શાળાની તૈયારીમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. જે બાળકો પહેલા કોઈ સંરચિત શૈક્ષણિક વાતાવરણમાં નહોતા, તેઓ હવે શાળામાં પ્રવેશ માટે વધુ તૈયાર બન્યા છે.

સમુદાયની ભાગીદારી:-

નાશ્તા ફડિયા મોડેલની એક વિશેષતા એ છે કે તેમાં સમુદાયની સક્રિય ભાગીદારી છે. સ્થાનિક સ્વયંસેવકો, માતા-પિતા અને ગ્રામજનો આ કેન્દ્રોની કામગીરીમાં જોડાય છે. આથી કાર્યક્રમ પ્રત્યે વિશ્વાસ વધે છે અને તેની ટકાઉપણું પણ મજબૂત બને છે.

નિષ્કર્ષ:-

         દાંતા જિલ્લાના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં જનપથ એનજીઓ દ્વારા શરૂ કરાયેલ નાશ્તા ફડિયા પહેલ એ સાબિત કરે છે કે વિકેન્દ્રિત અને સમુદાય આધારિત અભિગમ દ્વારા બાળ કુપોષણ અને પ્રારંભિક શિક્ષણના પ્રશ્નોને અસરકારક રીતે ઉકેલી શકાય છે. આ પહેલ માત્ર પોષણ પૂરું પાડતી નથી, પરંતુ બાળકોના ભવિષ્ય માટે મજબૂત પાયો તૈયાર કરે છે.

આજે નાશ્તા ફડિયા દાંતા જિલ્લાના બાળકો માટે માત્ર નાસ્તાનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ આરોગ્ય, શિક્ષણ અને આશાનું પ્રતિક બની ગયું છે.

Article by – Utsav Dayani
Journalism – Gujarat University

નિર્ણય વગરની માતા બનેલી લતાબેન અને એક આખા સમાજની ચુપ્પીપરંપરા, અજ્ઞાન અને સતત ગર્ભધારણ વચ્ચે દબાતી સ્ત્રી

“બાળક જન્મ્યા પછી છ દિવસમાં હું ફરી ચૂલ્હા પાસે હતી… કારણ કે અહીં સ્ત્રીને માતા બનવાનો અધિકાર છે, પરંતુ આરામ કરવાનો નથી.”

લતાબેન—ઉંમર માત્ર 30 વર્ષ. પરંતુ આ ઉંમરે તેઓ આઠ બાળકોની માતા છે. પ્રથમ બાળક 12 વર્ષનું છે અને સૌથી નાનું માત્ર 2 વર્ષનું. આ આંકડા માત્ર ગણતરી નથી; એ એક સ્ત્રીના શરીર, મન અને જીવન ઉપર લાદાયેલા સતત દબાણની સાક્ષી છે.

લતાબેનની વાર્તા એક વ્યક્તિ પૂરતી સીમિત નથી. તે આ વિસ્તારની સૈંકડો મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે—જેઓ નાની ઉંમરે સંબંધમાં જોડાય છે, ઓછું ભણે છે અને સામાજિક–સાંસ્કૃતિક દબાણ હેઠળ સતત માતૃત્વ સ્વીકારવા મજબૂર થાય છે.

નાની ઉંમર, મોટો નિર્ણય

લતાબેને સ્વીકાર્યું કે 13 વર્ષની ઉંમરે તેમનો સંબંધ બંધાયો અને ત્યારથી પતિ સાથે રહેવા લાગ્યા. એ ઉંમર જ્યારે બાળકી પોતાનું બાળપણ જીવવાની હોવી જોઈએ, ત્યારે તેમને પત્ની અને માતાની ભૂમિકા સોંપી દેવામાં આવી. આ નિર્ણય તેમનો નહોતો—પરંપરાનો હતો.

આ નાની ઉંમરે થયેલા સંબંધે તેમના શિક્ષણને અટકાવ્યું, આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડ્યું અને ભાવનાત્મક પરિપક્વતા વિકસવાની તક છીનવી લીધી. તેઓ આઠમા ધોરણ સુધી ભણ્યા; પતિ દસમા ધોરણ સુધી. શિક્ષણની આ મર્યાદા આરોગ્ય અને કુટુંબ નિયોજન અંગેની સમજણમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે.

“બે છોકરાં તો હોવા જ જોઈએ”

આ કેસનું કેન્દ્રબિંદુ છે—પુરૂષ સંતાન પ્રત્યેનો આગ્રહ. લતાબેન માનતા હતા કે “બે છોકરાં તો હોવા જ જોઈએ”. રસપ્રદ અને વિચારપ્રેરક બાબત એ છે કે તેમના પતિ કુટુંબ નિયોજન કરવા ઇચ્છતા હતા. પરંતુ સમાજની માન્યતાઓ, વડીલોની અપેક્ષાઓ અને “મોટો પરિવાર” પરંપરાએ આ નિર્ણયને દબાવી દીધો.

આ માન્યતાએ ગર્ભધારણ વચ્ચેનું અંતર ઓછું કર્યું અને સ્ત્રીના શરીરને સતત પરીક્ષા હેઠળ મૂક્યું.

પ્રસૂતિ પછી પણ આરામ નહીં

લતાબેન જણાવે છે કે તેઓ ડિલિવરી પછી છઠ્ઠા જ દિવસે ઘરકામ શરૂ કરે છે. “ઘર તો ચાલવું જ જોઈએ”—આ વાક્યમાં સ્ત્રીના આરોગ્ય કરતાં જવાબદારીને વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે. પરિણામે પ્રસૂતિ પછીનો જરૂરી આરામ, પોષણ અને માનસિક સંભાળ મળતી નથી. એનિમિયા, સતત થાક અને હોર્મોનલ સમસ્યાઓ તેમની રોજિંદી વાસ્તવિકતા બની ગઈ છે.

છોકરીઓ માટે ઉગતી આશા

આ સમગ્ર અંધકાર વચ્ચે એક દીવો દેખાય છે. લતાબેન કહે છે—“મારી દીકરીઓને હું ભણાવવી છે. તેઓ મારા જેવી ન બને.”

આમાં એક પેઢીનો દુઃખદ અનુભવ અને બીજી પેઢી માટેની આશા બંને સમાયેલ છે.

આ કેસ સ્ટડીમાંથી મળેલ સૌથી મોટી સીખ એ છે કે, સ્ત્રીની સમસ્યા ક્યારેય માત્ર વ્યક્તિગત નથી હોતી—તે સામાજિક અને વ્યવસ્થાગત હોય છે. લતાબેનના જીવનમાં લીધેલા ઘણા નિર્ણયો તેમના નહોતા. તે સમાજે, પરંપરાએ અને મૌન સ્વીકાર્યતાએ લીધા હતા.

મને એ પણ સમજાયું કે પરિવર્તન ભાષણોથી નહીં, પરંતુ શિક્ષણ, સંવાદ અને સતત જાગૃતિથી આવે છે. ખાસ કરીને જ્યારે સ્ત્રી પોતે બદલાવ ઇચ્છે—જેમ લતાબેન પોતાની દીકરીઓ માટે ઇચ્છે છે—ત્યારે સમાજે તેને ટેકો આપવો જરૂરી છે.

લતાબેનની જીવનકથા એક અરીસો છે—જેમાં આપણે સમાજ તરીકે પોતાને જોવાની જરૂર છે. નાની ઉંમરે સંબંધ, ઓછું શિક્ષણ, પુરૂષ સંતાનનો આગ્રહ અને આરોગ્ય જ્ઞાનનો અભાવ મહિલાઓના જીવનની ગુણવત્તા ઘટાડે છે. પરંતુ સાથે સાથે આ કહાણી એ પણ બતાવે છે કે પરિવર્તન શક્ય છે.

જો શિક્ષણ પહોંચે, આરોગ્ય સેવાઓ મજબૂત બને અને સામાજિક માન્યતાઓને પ્રશ્ન કરવામાં આવે, તો આવનારી પેઢી માટે લતાબેન જેવી કહાણીઓ પુનરાવર્તિત નહીં થાય.

સ્ત્રીના અધિકારો, આરોગ્ય અને માનવીય ગૌરવને કેન્દ્રમાં રાખીને જ સાચું સામાજિક પરિવર્તન શક્ય છે.

— ઋતા સેવક

INYGMA ના લીડર્સ- ડૉ. યશકુમાર દોડેજા, ડૉ. કેરસી દેસાઈ, ડૉ. પિનાકી અમીન અને ડૉ. દેવાંગ કારિયા એ સમજાવ્યું કે આનું મૂળ કારણ રાજ્યના ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્સ (Clinical Establishments) ફ્રેમવર્કમાંથી યોગ અને નેચરોપથીને દૂર કરવું અને સંબંધિત વહીવટી નિષ્ફળતાઓ છે. આ કાર્યવાહી સીધી રીતે રાષ્ટ્રીય નીતિનો વિરોધાભાસ કરે છે અને દર્દીઓ, સંસ્થાઓ અને લાયકાત ધરાવતા તબીબી વ્યાવસાયિકો માટે હાનિકારક પરિણામો લાવી છે.

INYGMA ના ;નેશનલ ટ્રેઝરર ડો. યશકુમાર દોડેજાએ જણાવ્યું હતું કે, “ગુજરાત દ્વારા રાજ્યના CEA માંથી યોગ અને નેચરોપથીને બાકાત રાખવું એ એક નીતિ વિષયક ભૂલ છે જે રાષ્ટ્રીય કાયદાનો વિરોધાભાસ કરે છે અને કાયદેસરની તબીબી પ્રણાલીનો નાશ થવાનું જોખમ ઊભું કરે છે. GST ના દરોડા એ તાત્કાલિક અને ખતરનાક પરિણામ છે, તેઓ રાજ્યમાં BNYS ની પ્રેક્ટિસ, દર્દીઓની સલામતી અને ભાવિને જોખમમાં મૂકે છે.”

યોગ અને નેચરોપથી એ કેન્દ્રીય CEA અધિનિયમ ૨૦૧૦ હેઠળ રાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત તબીબી પ્રણાલી છે, અને AYUSH વિભાગની ૨૦૦૬ ની માર્ગદર્શિકા નેચરોપથી ચિકિત્સકોની નોંધણી અને સંસ્થાઓની માન્યતા માટે માળખું પૂરું પાડે છે. જોકે, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ માં, ગુજરાત દ્વારા તેના રાજ્ય-સ્તરના ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ એક્ટ (CEA) માંથી યોગ અને નેચરોપથીને દૂર કરવામાં આવ્યું, જે આવું કરનાર ગુજરાત એકમાત્ર રાજ્ય બન્યું. આ નીતિ વિષયક ફેરફારને કારણે જુલાઈ 2025 થી, ગુજરાતમાં યોગ અને નેચરોપથીની હોસ્પિટલો અને કેન્દ્રોને GST ના સમન્સ અને દરોડાનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. આનું કારણ એ છે કે ઔપચારિક રીતે “ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ” તરીકે માન્યતા ન મળવાને કારણે આરોગ્યસંભાળ સેવાઓ માટે GST મુક્તિ નકારવામાં આવી રહી છે.

વધુમાં, શિક્ષણ અને નોંધણીનું ગંભીર સંકટ છે, કારણ કે જુલાઈ ૨૦૨૧ નો સરકારી ઠરાવ (GR) BNYS નોંધણીની પાત્રતાને મર્યાદિત કરે છે. આનાથી MPIYNER (ગુજરાત આયુર્વેદ યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલ) સહિત બહુવિધ સંસ્થાઓના સ્નાતકો અને અન્ય રાજ્યના BNYS સ્નાતકોની ગુજરાતમાં નોંધણી અટકી ગઈ છે, અને નવી BNYS કોલેજો શરૂ કરવાની પણ પરવાનગી મળતી નથી. આ જાહેર ક્ષેત્રની અવગણના ને કારણે રાજ્યમાં 150 થી વધુ નોંધાયેલા BNYS ડોકટરો હોવા છતાં, ગુજરાતની AYUSH હોસ્પિટલોમાં એક પણ BNYS ચિકિત્સકની નિમણૂક કરવામાં આવી નથી, જ્યારે તમિલનાડુ, કર્ણાટક અને રાજસ્થાન જેવા અન્ય રાજ્યો સક્રિયપણે BNYS ડોકટરોની ભરતી કરે છે અને કેન્દ્રીય AYUSH યોજનાઓનો ઉપયોગ કરે છે. આ સમસ્યાઓનું એક મુખ્ય કારણ ગુજરાત સરકારના AYUSH નિર્દેશાલય / આરોગ્ય વિભાગમાં લાયકાત ધરાવતા BNYS ચિકિત્સકોનું કોઈ પ્રતિનિધિત્વ ન હોવું છે, જે નીતિ વિષયક ભૂલોનું કારણ બને છે.

INYGMA ગુજરાત ચેપ્ટર દ્વારા તાત્કાલિક ધોરણે પાંચ મુખ્ય નીતિગત સુધારાઓની માંગ કરવામાં આવી છે. તેમની પ્રથમ અને સૌથી મહત્વની માંગ એ છે કે ગુજરાત ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ એક્ટ (CEA) માંથી યોગ અને નેચરોપથી (BNYS) ને દૂર કરવાના નિર્ણયને તાત્કાલિક રદ કરીને BNYS ને ફરીથી શામેલ કરવું. CEA માં પુનઃસમાવેશ થયા પછી, તેમની બીજી માંગણી એ છે કે BNYS ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્સ સામે GST સમન્સ/દરોડા બંધ કરવા અને તેમની GST-મુક્ત (GST-exempt) સ્થિતિની પુષ્ટિ કરવા માટે સત્તાવાર સૂચનાઓ જારી કરવી. શિક્ષણ અને નોંધણીના સંકટને દૂર કરવા માટે, GR ૨૦૨૧ માં સુધારો કરવો જોઈએ જેથી MPIYNER સ્નાતકો સહિત રાજ્યના તમામ પાત્ર BNYS સ્નાતકોને નોંધણી (Registration) મળી શકે અને રાજ્યમાં નવી BNYS કોલેજોની મંજૂરી મળી શકે. જાહેર આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં BNYS ડોકટરોને સ્થાન આપવા માટે, રાજ્યભરની AYUSH હોસ્પિટલો અને જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓમાં BNYS ચિકિત્સકોની ભરતી શરૂ કરવાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે. અંતે, નીતિ વિષયક નિર્ણયોમાં નિષ્ણાત પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, ગુજરાત સરકારના AYUSH નિર્દેશાલય / આરોગ્ય વિભાગમાં લાયકાત ધરાવતા BNYS ચિકિત્સકોની નિમણૂક કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.